Adam Mickiewicz
Enstitüsü
Uluslar Arası Kültürel İşbirliği
Merkezi
ul. Foksal 11, PL 00-372 Varşova
Tel. (+48 - 22) 828
19 37, Faks: (+48 - 22) 828 17 78
Materyalin kullanım ilkesi:
Bu metin,
Adam Mickiewicz Enstitüsü'nün bir yayınıdır. Tüm
metin ya da özet halinde her türlü kullanımında
"Adam Mickiewicz Enstitüsü yayınıdır" notunun
düşülmesi zorunludur.
***
POLONYA ÇAĞDAŞ OPERASI
1. Giriş:
2.Karol Szymanowski ya da Çağdaşlığa Uzanan
Köprü:
3. Sosyalist Gerçekçilik,
Öncü Sanat ve Gelenek Arasında:
4. Radyo ve Televizyon Operası:
5.Edebiyatın Büyük Yapıtlarından Operaya:
6. Krzysztof Penderecki:
7. Evrensel Yapıtlar ya da Roman Palester,
Eugeniusz Knapik, Krzysztof Knittel:
8. Metinde geçen yapıt ve sanatçı adları
ile ilgili /Nisan 2001 itibariyle/ güncel bilgiler:
Polonya operasının, XVIII. yüzyıl sonlarındaki başlangıcı,
Fransız ve İtalyan örneklerine göre olmuştu.
Özgünlüğünü (Jan Stefani ve Wojciech
Boguslawski'in ortak yapıtları "Krakowiacy i Gorale
/Krakovililer ve Dağlılar/ ile birlikte) tam kazanmaya başladığı
sırada ise, ülke işgalci güçler tarafından
parçalanmış ve bir devlet olarak varlığı sona ermiştir.
Polonya operasının kurucusu olarak kabul edilen Stanislaw
Moniuszko (1819 - 1872), doğal olmayan şartlarda; Avrupa
kültüründen tecritte, Varşova'da Çar'ın
"yüce gönüllüğüyle" açık
kalabilmiş yegane opera sahnesinde, sansürle boğuşarak, sanatta
vatansever söylemlerin sanatın kendisinden daha önemli
görüldüğü toplumsal şartlarda yapıtlar vermiş
bir sanatçıydı. Bu durum, ancak XIX. yüzyıl sonunda
değişti. 1872 yılı ile birlikte Lwow kenti, yerli
kompozitörlerin yapıtları için bir Polonya opera sahnesi
açmıştı. 1900'de Wladyslaw Zelenski'nin (1837 - 1921)
"Janek" ve 1901'de Ignacy Jan Paderewski'nin (1860 - 1941)
"Manru" adlı yapıtların Lwow sahnesinde yapılan
prömiyerleri ile, Polonya operası XX. yüzyıla girmişti.
"Manru"nun güftesi, Jozef Ignacy Kraszewski'nin
"Köyün Ardındaki Kulübe" adlı romanına
dayanıyordu ve Lwow'daki prömiyerinden birkaç gün
önce Dresden'de sahnelenmişti, zira Ignacy Jan Paderewski bu
yapıtı, partisyonunda Wagner'e özgü müzikal drama
unsurlarını uygulayarak kaleme almıştı. Opera kısa bir süre
içerisinde Prag, Varşova, Zürich, Poznan sahnelerinde
sahnelendi. Polonyalı icracılar tarafından (tenor Aleksander
Bandrowski ve kadın soprano Marcella Sembrich - Kochanska
tarafından) New York Metropolitan Opera'da da sahne aldı (1902).
Wagner'e özgü müzikal drama unsurlarını
içinde barındıran bir başka opera da, Ludomir Rozycki'nin
(1883 - 1953), güftesi Stanislaw Wyspianski'ye ait
"Boleslaw Smialy" /Cesur Boleslaw/ adlı (prömiyeri
Lwow'da 1908'de yapılan) operasıdır. Ludomir Rozycki, birçok
başka yapıtının yanı sıra çağdaşçı Polonya operasının
da en güzel örneğini vermiştir: Bu, güftesi Jerzy
Zulawski edebiyatından alınmış "Eros i Psyche" /Eros ve
Psyche - aşk tanrısı ve eşi ) adlı yapıttır. Wroclaw'daki
prömiyerden (1917) sonra Varşova, Poznan, Bremen, Mannheim,
Stuttgart, Lwow, Osijek, Lublan ve Stokholm'de (1918 -1936 yılları
arasında) sahne alan yapıt, XX. yüzyılın ilk yarısında Polonya
operasının yurt dışındaki ilk ve tek önemli başarısı olmuştu.
Bu metnin başından bu yana değin adları anılan sanatçılar
ve yapıtları, operanın Polonya'daki tarihine geçmişlerdir ve
çağdaş Polonya opera tiyatrosunun icra ve repertuvarı
açısından temel bir unsur teşkil ederler.
1918'de, Polonya
bağımsızlığını kazandığında, bir ulusal opera yaratma ihtiyacı
siyasi ve toplumsal açılardan çok
güçlü şekilde kendini hissettirdi. Güfte
yazarları (Tadeusz Joteyko, Henryk Opienski, Mieczyslaw Soltys,
Boleslaw Wallek - Walewski vb.) ulusal edebiyatın büyük
yapıt ve kalemlerine (Mikolaj Rej, Aleksander Fredro, Adam
Mickiewicz, Juliusz Slowacki, Antoni (?) Malczewski, Jozef Ignacy
Kraszewski, Henryk Sienkiewicz, Stanislaw Wyspianski, Jan Kasprowicz
vb.) yönelmiş; Polonya tarihinden sayfaları, ulusal dansları ve
gelenekleri sahneye taşıyorlardı. Dekoratörler Polonya
kentlerini ve Polonya'dan manzaralar resmediyor, sahne tasarımcıları
Jan Matejko'nun ünlü tablolarına sahnede yeniden hayat
veriyordu. Bu dönemde Ludomir Rozycki'nin "Casanova"
/Kazanova/, Feliks Nowowiejski'nin "Legenda Baltyku"
/Baltık Efsanesi/ ve Tadeusz Joteyko'nun "Krol Zygmund
August" /Kral Sigismund August/ adlı operaları büyük
başarı kazanmıştı. Ne var ki o dönemde Varşova, Poznan, Lwow ve
Katowice tiyatrolarında sahnelen 28 yeni operadan çoğu, sahne
provasından geçmemişti. Çoğunun notaları savaş
sırasında yok oldu.
Karol Szymanowski ya da Çağdaşlığa Uzanan
Köprü
İki Savaş Arası adı verilen (1921 - 1939) dönemin en
önemli Polonyalı kompozitörlerinden biri de Karol
Szymanowski'ydi (1882 - 1937). Szymanowski tiyatrosu, köklerini
Avrupa kültüründe, o kültürün
çok geniş şekilde kavranılan modern üslubunda buluyordu.
Güftesi Viyana Kopuş şiir grubundan Felix Dormann'a ait, İncil
konulu "Hagith" operası (prömiyeri 1922'de
Varşova'da), Polonya operasında nadir olan dışavurumcu modeli temsil
eder. Gizemci ve sembolist karakterdeki "Krol Roger" /Kral
Roger/ adlı operası (prömiyeri 1926'da Varşova'da),
Ortaçağ Sicilya'sında iki faklı dinin çatışmasını konu
edinir; tam anlamıyla özgün bir yapıttır ki bu da
kompozitörün şair Jaroslaw Iwaszkiewicz'le yaptığı
işbirliğinin bir sonucudur. İçinde koro ve solo tenora yer
veren "Harnasie" balesi (prömiyerleri: Prag 1935,
Paris 1936) ise sanatçının dağ köylüleri folkloruna
ve Tatry Dağları destanlarına duyduğu hayranlığı yansıtmaktadır. Bu
yapıt, yaratıcılıkta ulusal geleneği temel edinen akıma dahildir; ki
bu akımın örnekleri aynı dönemde Macar Bela Bartok ve
Zoltaly Kodaly, Romen George Enescu, Rus İgor Stravinski, Basklı
Maurice Ravel, İspanyol Manuel de Falla ve Meksikalı Carlos Chavez
tarafından da kendi ülkelerinde verilmiştir.
Karol
Szymanowski'nin daha sonra sahneye taşıdığı sayısız yapıt,
ülkede savaş sonrası müzikal estetiğinin
şekillendirilmesinde; operada, balede ve bunları bünyelerinde
birleştiren formdaki gösterilerde çok önemli bir
rol oynamışlardır. Bugün de bu yapıtlar, çağdaş
repertuar olanakları olarak görülmektedirler. Şeflerin,
rejisörlerin, sahne tasarımcıları, koreografların,
dansçıların, aktör ve şarkıcıların çok
yüksek bir sanatsal düzey yakalamalarına olanak tanıyan,
zengin bir materyal içerirler.
"Krol
Roger" /Kral Roger/, farklı yorumlamalara uygun felsefi
içeriğiyle, yurt dışında da sahnelenir; 1949 - 1997 arasında
Palermo, Londra, Buenos Aires, Birleşik Devletler'de Long Beach,
Buffalo ve Detroit'te, bale versiyonu Sydney, Bremen ve Stuttgart'da
sahnelenmiştir. Operanın konser icrasını Charles Dutoit (Paris 1996,
New York 1999) ve Simon Rattle (Birmingham, Londra, Salzburg, 1998)
çapında büyük orkestra şefleri üstlenir.
Sosyalist Gerçekçilik, Öncü
Sanat ve Gelenek Arasında
Opera tiyatroları, 1945'ten sonra, savaşın yok ettiği ve
çağdaş yapıtları sahneleme olanağı veren sanatsal potansiyeli
yeniden yaratmayı daha başaramamışken, 1948'de tüm Polonya
sanatı için verilen siyasi direktifler kompozitörleri de
kapsamı içine alıverir. Sosyalist gerçekçilik
ideolojisi, geniş "halk ve ilerici" kitleleri için
ulaşılabilir olan operalara büyük umutlar bağlıyordu.
Edebiyatçılardan ve kompozitörlerden de buna uymaları
bekleniyordu.
Bu beklentiye, Tadeusz Szeligowski'nin (1896
- 1963), samimi inançları doğrultusunda, Roman
Brandstaetter'in güftesine yazdığı "Bunt Zakow"
/Talebe İsyanı/ adlı operası (prömiyeri: Wroclaw 1951) yanıt
olmuştur. Operanın konusu, 1549'da meydana gelmiş gerçek bir
olaya dayanır: Krakow'da üniversite öğrencileri, Kral
Sigismund August'un adaletsizlikleriyle hayal kırıklığına uğrayıp
hocalarından birinin önderliğinde kenti terk ederler. Yapıtın
dramaturgisi çok ustacadır, müziği büyük
tarihsel opera geleneğine bağlıdır; ayrıca yapıt Polonya
Rönesans'ından çok sayıda dans ve şarkı uyarlaması
içerir, koro katılımlı sahnelerinin güzel ve
tekdüzeliği aşan bir üslubu vardır. "Bunt Zakow"
/Talebe İsyanı/, prömiyerinin ardından Poznan'da sahnelenmiş,
daha sonra Moskova'da konuk edilmiş, ayrıca Dresden ve Varşova'da
seyircisiyle buluşmuştu. 1969'dan bu yana sahnelenmemektedir ve
müziği de hiç çalınmamıştır; doğuşundaki siyasi
nedenlere karşın bu yapıt, XX. yüzyılın ikinci yarısındaki
Polonya operalarının en iyilerinden biri olmaktadır.
Tadeusz Szeligowski'nin sahneye taşıdığı diğer yapıtlar
arasında, çocuklar için yazılmış "Krakatuk"
operası da (prömiyeri: Gdansk 1956; ayrıca "1958 - Varşova
Sonbaharı Uluslar Arası Çağdaş Müzik Festivali"nde
Polonya'yı temsil etmiştir) anılmaya değer bir yapıttır. Konusunu
Ernst Theodor Amadeus Hoffman'ın "Fındık Kıracağı" adlı
bir masalından alan yapıt, çağdaş kompozitörlük
araçlarının uygulandığı, plastik sanatları, drama ve
müziği sentezleyen ilginç tiyatro formudur.
"Teodor Gentleman" (Teodor Centilmen) adlı
operasıyla (prömiyeri: Wroclaw 1963) Tadeusz Szeligowski,
bilimkurgu alanına açılmıştır. Bu yapıtta, Sibernetik
Enstitüsü'nün ve insana benzer robotların
ürkütücü atmosferini vokal bölümlerde
(koloratur, falsetto) alışılmadık ses kayıtları, anlatımın sanki bir
motordan gelen sesmişçesine hecelenerek verilmesi, film
efektleri ve elektronik sesler yaratmaktaydı.
Witold
Rudzinski (doğ. 1913) ise tarihten ve edebiyattan ilham alır. Henryk
Sienkiewicz'in aynı adlı yapıtından uyarladığı "Janek
Muzykant" /Çalgıcı Yanek/ operasında (prömiyeri:
Bytom 1953) sosyalist gerçekçi direktiflere karşı
çıkmıştır; bu yapıt aynı zamanda halk müziği
motifleriyle de süslenmiştir. "Komendant Paryza"
/Paris Kumandanı/ (prömiyeri: Poznan 1960) adlı yapıtında ise,
1871 Paris Komünü'nün Polonyalı önderi Jaroslaw
Dabrowski'yi bir opera kahramanı dönüştürür.
Anıtsal nitelikli tarihi fresk, dramatik monolog ve diyalogların
yanı sıra Fransız destanları tarzı şarkıları, senfonik resimleri,
finalinde ise komüncülerin bir marşı ile bir de ağıt
/passacaglia/ içermektedir. Yapıtın bütününde
ton ve makam bağından bağımsızlık ve ses uyumsuzluğuna dayalı
harmoni hakimdir.
Jan Kochanowski'nin "Odprawa poslow
greckich" /Yunan Elçilerinin Reddedilmesi/ adlı yapıtına
yazılmış, kısa ve ilginç operasını (prömiyeri: Polonya
Devlet Televizyonu'nda 1965'de, Krakow'da 1966'da) temel seslerin
kullanımı, büyük aralarla bölünmüş bir
melodi, iyice yoğunlaştırılmış bir dışavurum ve kolay anlaşılır bir
ses dokusu karakterize etmektedir. Bu yapıt, Monako Prens Rainier
Kompozitörlük Yarışması'nda mansiyon kazanmış, Varşova'da
ve Lodz'da birkaç kez sahnelenmiş, ayrıca CD versiyonuyla da
dinleyiciye sunulmuştur.
Wladyslaw Reymont'un aynı adlı
romanından uyarlanan "Chlopi" /Köylüler/
(prömiyeri: Varşova 1974) adlı partisyonun aldığı eleştirilerde
yapıtın "Polonyalılığı" vurgulanmıştır; ancak şunun da
altı çizilmelidir ki doğrudan romandan yapılmış halk deyişi
alıntılarına ve halk dansı ritimlerine, yapıtın kendi yasalarına
uygun bir teknikle yaratılmış, yarı yarıya doğaçlama
bölümler de eşlik etmektedir. Kompozitör, orkestraya
karakteristik enstrümanlar katar: Örneğin, ineklerin
boyunlarına asılan çanlar, "yeniçeri" adı
verilen ve atların koşumlarına takılan ziller, tırpanlar ve ses
verme özelliği olan tahta enstrümanlar. Yapıtın olay
akışı, "doğanın dönüşümünü"
vurgular; koronun, dramatik sahnelerin arasında seslendirdiği, şiir
niteliğinde şarkıların dört mevsimi temsil edişleri de bu
yüzdendir.
Romuald Twardowski'nin (doğ. 1930)
operalarında şarkı ile orkestra arasındaki mükemmel
oranlamalar, mantığa uygun yapı ve konunun müzikle organik
birlikteliği seyirciyi çarpar. Rostand'dan uyarlanmış,
dört sahnelik romantik operası "Cyrano de Bergerac"
(prömiyeri: Bytom 1963), yapıtın aynen koruduğu lirik
duygularını çağdaş harmoni sınırları içine
sokmaktadır.
Bir XVII. yüzyıl dini konulu edebi
metnin üzerine yazılmış olan "Tragedia albo rzecz o Janie
i Herodzie" /Trajedi ya da Yahya ve Herod Üzerine/
(prömiyeri: Lodz 1969, ayrıca yapıt 1971'de Fin Savollina
Festivali'nde Polonya'yı temsil etmiştir) dini, avam ve saraya
özgü unsurları buluşturan bir müzik noktası
olmaktadır. Yapıtta geçmişin temel rengini seyirciye
ulaştırma üslubu, neo - arkaizm terimiyle
açıklanabilir.
Condrad'ın bir yapıtından uyarlanan
"Lord Jim" (prömiyeri: Lodz 1976, Gdansk 1977),
Romuald Twardowski'ye, Monako Prens Rainier Kompozitörlük
Yarışması'nda birincilik ödülü getirmiştir.
Bu
operanın, ani değişen kontrastlarla ve dinamiklerle dolu
müziğinin devamı, Stefan (?) Zweig'den uyarlanan,
üç perdelik "Maria Stuart" müzikal
dramıyla (prömiyeri: Lodz 1981) gelir. Gerçi, bu yapıtta
dönemin atmosferini canlandıran XVI. yüzyıl potpurileri,
gerilimleri yumuşatmaktadır.
Oda operası diye adlandırılabilecek
"Historia o sw. Katarzynie" /Azize Katerina'nın Hikayesi/
(prömiyerleri: Varşova 1985, Gdansk 1987), XVII. yüzyıldan
kalma bir diyalogun üzerine bestelenmiştir ve
kompozitörünü basit, yaratıcı şekilde stilize
edilmiş, zahiren tek tonlu, ama enstrümantal
çokanlamlılıktan da yoksun olmayan bir müziğe
götürmüştür.
Melodik doğallıkla ve net bir
tınıyla zenginleştirilmiş opera müziği anlayışı - ki başarılı
olacağı tecrübeyle sabittir - Tadeusz Paciorkiewicz'ye (1916 -
1998), kompozitörün Deotyma'dan opera sahnesine taşıdığı
"Romans gdanski" /Gdansk Usulü Aşk/ (prömiyeri:
Lodz 1968) ile büyük bir başarı getirmiş; yapıt seyircinin
büyük ilgisiyle karşılaşmıştır. Jozef Swidra'nın (doğ.
1930) "Magnus" (prömiyerleri: Bytom 1970, Wroclaw
1973) ve Wit Stworz (prömiyeri: Bytom 1974) gibi tarihi
operaları da büyük başarı kazanmıştır. Her iki yapıtın
güftesi de, Slasklı ozan Tadeusz Kijonko'ya aittir;
özellikle koro katılımlı mükemmel sahnelerde, lirik
yaratıcılıkla ve ifade gücüyle donatılmış yapıtlardır.
Müzik sahnelerinin "enfant terrible" /ateş
parçası/, büyük orkestra şefi ve çok
yetenekli bir kompozitör olan Henryk Czyz (doğ. 1923) olmuştur.
Yapıtları, neredeyse müzikal denebilecek popüler bir
zevkle modernizm arasında konumlanır. Bunlardan ilki, fantastik -
ahlakçı bir yapıt olan "Bialowlosa" /Sarışın Kadın/
(prömiyerleri: Varşova 1962, Lodz 1971) adlı operadır.
Kompozitör bu yapıta vokaliz, konuşma metinleri ve caz
müziği unsurları uygulamış, bunlarla şiir özlemini ve
kültürün tantanasına karşı gençliğin isyanını
göstermeye çalışmıştır; sonuçta yapıtın ilk
prömiyeri bir skandalla sona ermiştir. Diğer bir yapıt,
Mrozek'ten uyarlanmış tek perdelik buffo (güldürü)
"Kynolog w rozterce" /Çelişkide Bir
Köpekbilimci/ adlı eğlenceli ve çok iğneleyici hiciv
içeren operasıdır (prömiyerleri: Polonya Devlet
Televizyonu 1965, Krakow 1967, Varşova 1993). Şair Konstanty
Ildefons Galczynski'den uyarlanan "lirik" "Inge
Bartsch" ise sanatçının diğer bir önemli yapıtıdır
(prömiyerleri: Varşova 1982, Lodz ve Wroclaw 1983).
Bu
dönemin en önemli yapıtlarından biri de, hiç
kuşkusuz Tadeusz Baird'ın (1928 - 1981), Joseph Condrad'ın bir
yapıtından bestelediği, "Jutro" /Yarın/ adlı tek perdelik
müzikli dramıdır. Şef Krenz ve rejisör Aleksander Bardini
yönetiminde Varşova'daki prömiyerinin ardından (1966),
Büyük Tiyatro bu yapıtla Prag'a (1968, 1971), Poznan'a
(1970), Essen ve Wiesbaden'e turnelere çıkmıştır. Daha sonra
yapıt Bytom (1972) ve Royaumont'ta (1972) sahnelenmiş, Paris ve
Köln radyolarında çalınmıştır (1972). Rostock'daki
prömiyeri (1973) ardından Stralsund ve Greifswald sahnelerinde
konuk edilmiş; Darmstadt'ta (1980) ve Norymberd'de (1981)
sahnelenmiştir. "Jutro"nun ekrana uyarlanmış versiyonu,
Prag XI. Uluslar Arası Televizyon Filmleri Festivali birincilik
ödülünü almıştır (1974).
Yapıtın
güftesi, antik trajediye yakındır ve ana temanın aktarımını,
kahramanlar için kader anını ve felaketi içerir.
Kadınların tecavüze uğraması ya da bir babanın oğlunu
öldürmesi gibi, çarpıcı sahneler yapıtın doruk
noktası olur.
Opera kategorileri içinde "Jutro"
/Yarın/, dışavurumcu ve sembolist dram olarak tanımlanabilir.
Gözalıcı şekilde işlenmiş leitmotivler (şarkı söyleyen iki
rol, konuşan bir rol olmak üzere) dört figüre
karşılık düşer; diğer leitmotivler kahramanlara hükmeden
duyguları (Huzursuzluk, Korku, Aşk), onların eylemlerinin etik
kategorilerini (İyi, Kötü) ve içinde yaşadıkları
dünyanın unsurlarını (Deniz) işaret ederler.
Tarihin
kazandırdığı perspektiften bakıldığında, Polonya opera sahnesinin
gücünün ve ifade araçlarının doruk noktasının,
altmışlı yıllar olduğu görülmektedir. Poznan'da 1961, 1964
ve 1969'da üç kez gerçekleştirilen Polonya Bale
ve Opera Festivalleri yerli repertuvarın bir kült haline
getirilmesi için bütün güçlerini
seferber etmişlerdi. Bu eğilim, Varşova Büyük
Tiyatrosu'nun (ki savaşta tümüyle harap olmuş, 1965'de
yeniden inşa edilmiştir) ve Lodz Tiyatrosu'nun (1966'da yeni
binasında) açılmasından sonra da devam etmiştir. XX.
yüzyılın ikinci yarısında, toplam 10 Polonya opera tiyatrosu,
Polonyalı kompozitörlerin 50 yeni operasını sahnelemiştir.
Radyo ve Televizyon Operası
Opera sanatının radyoya geçişi 1956'dan sonra
olmuştur. Zamanın yeni teknolojileri radyoya da sıçrıyor, bu
teknolojilerin sunduğu ses arayışı imkanları kompozitörlerin
ilgisini çekiyordu. Gerçek enstrümanların
kullanıldığı kayıtların yanı sıra bir de elektronik müzik diye
bir kavram doğmuştu.
Varşova'da, kendi döneminin
Avrupa'sında en modern stüdyolardan biri olan, Polonya Radyosu
Deney Stüdyosu kuruldu.
Polonya Radyosu müzik
bölümü, kompozitörlere alan ve ses sınırlaması
getirmeden, ancak kısa ve daha çok oda operası niteliğinde
yapıtlar sipariş ediyordu.
Jerzy Sokorski'nin ("Muzyczna
opowiesc niemalze o koncu swiata" /Dünyanın Ha Geldi Ha
Gelecek Sonuna Dair Müzikal Bir Roman/, 1958), Grazyna Bacewicz
("Przygoda krola Artura" /Kral Arthur'un Macerası/, mizahi
opera, 1969), Zbigniew Wiszniewski'nin ("Neffru", 1959,
İtalyan Radyo Televizyonu RAI'de çalınmış ve 1963'de
"Prix Italia" ödülünü kazanmıştır),
Tadeusz Szeligowski'nin (radyo oratoryosu "Ağlayan Odysseus,
1961), Piotr Perkowski'nin ("Girlandy", 1961), Tadeusz
Paciorkiewicz'in (Japon operası "Usziko" /ok. uşiko/,
1962), Krzysztof Penderecki'nin ("Brygada smierci"
/Ölüm Barikatı/, 1962), Zbigniew Pehnerski'nin ("Sad
nad Samsonem" /Samson'un Yargılanması/, 1969) radyo operaları
bu dönemin ürünleridir ve tanınmış orkestra şefleri
ve şarkıcılar tarafından icra edilmişlerdir.
Bu arada çok
ani gelişen bir başka medya kolu - televizyon - da opera sanatına
geniş olanaklar sunuyordu. Bir dizi operanın ardı ardına yayını
gerçekleştirildi; bazı çağdaş sahne yapıtlarının
mükemmel televizyon versiyonları yapıldı. Bu dönemde,
televizyon operasının spesifik bir biçiminin ortaya
çıktığı söylenebilir. Film araçları, Krzysztof
Meyer'in (doğ. 1943) Stanislaw Lem'in "Cyberiada" yapıtına
yazdığı, üç bölümlük fantastik komedi
tarzı operasını beyaz cama taşıdı. (Polonya Devlet Televizyonu TVP,
1970) Krzysztof Meyer, aynı yıl "Cyberiada" ile Monaco
Prens Rainier Kompozitörlük Yarışması'nın birincilik
ödülü kazandı. Meyer, bu yapıtında grafik nota kaydı
sistemi uygulayarak, dizi film tekniğiyle, caz müziği ve ses
deneylerini birleştiren bir opera bestelemiştir.
1972'de yapılan
televizyon operası yarışmasını, Marta Ptaszynska (doğ. 1943), George
Byron'ın "Oscar z Alvy" /Alvalı Oskar/ adlı yapıtına
bestelediği operayla kazanmıştır. Biçimi rapsodi olan; ses,
görsellik ve dramaturgi açılarından şaşırtıcı yapıt (TVP
Krakow 1988), Salzburg Televizyon Operaları Festivali'nde de
büyük beğeni toplamıştır (1989).
Son yıllarda Polonya
radyo yayıncılığında yaratıcı söz - müzik
biçimlerine bir geri dönüş izlenmektedir. Bu alanda
Maciej Malecki (doğ. 1940) göz kamaştırıcı sonuçlar elde
etmiştir. Sanatçı, iki sahnelik "Balladyna" radyo
operasının (1999) bestecisidir. Julisz Slowacki'nin aktörler
vasıtasıyla dinleyiciye sunulan bu edebi metni müziği
gölgede bırakıyor olsa da, tür olarak bu yapıt,
yüksek düzeyde müzikal ile edebi opera arasında yer
bulur. Yapıtın, arkaik harmoniye sahip üç boyutlu
tınısı, orkestraya ustaca monte edilmiştir; anlatıcı rolü
üstlenen koro, enstrümanların insan sesiyle mükemmel
diyalogu, sıkı dokunmuş ve gerilimi büyüten olay akışı bu
özgün ve dinleyici için kolay anlaşılır yapıtın
değerini ortaya koymaktadır.
Edebiyatın Büyük Yapıtlarından
Operaya
Maciej Malecki, opera kompozitörlüğü
kariyerine başlangıcını, komedi tarzında, üslubu vatansever
içeriğe sahip eski bir vodvili biraz çağrıştıran
"Awantura w Recco" /Recco'da Kavga/ adlı operasıyla
yapmıştı. Yapıtın güftesini Wojciech Mlynarski yazmıştı ve
ilham kaynağı, Mickiewicz'in yazmayı tasarladığı, ancak yazamadığı
ve bu düşüncesi çeşitli kaynaklarca
günümüze aktarıldığı için bilinen bir opera
tasarısına dayanmaktaydı.
Cyprian Kamil Norwid edebiyatına
ise Ryszard Bukowski (1916 - 1987), melodram formunda üç
sahnelik operası "Pierscien wielkiej damy"
/Büyük Hanımın Yüzüğü/ (prömiyeri:
Varşova 1974) ile yönelmişti. Zbigniew Penherski (doğ. 1935),
Jozef Ignacy Paderewski'in "Stara Basn" /Eski Masal/ adlı
yapıtından esinlenerek "Zmierzch Peryna" /Perin
Alacakaranlığı/ (prömiyeri: Wroclaw 1974) operasını yazar;
gerçi bu operada özgün yapıtın ana teması, sihirle
din arasındaki genelleştirilmiş bir çatışma alanına
taşınmıştır. Burada dramaturgiye opera sahnelerini içine
çeken bir müzik yapısı hükmeder. Orkestrada ve
vokal insan seslerinde (özellikle koro bölümlerinde)
gelenekselden kopan teknikler, bestecinin özel, kendine
özgü bir notalama yöntemiyle yazılmışlardır.
Büyük bir icra bağımsızlığı bırakan bölümler de
eksik değildir. Partisyon ayrıca ayrıntılı durum tanımlamaları da
içermektedir. Penherski, konulu opera geleneğinden koparak
Polonya sahne yapıtlarının en ilgi çekicilerinden birini
yaratmıştır.
Stanislaw Ignacy Witkiewicz'in edebi
yapıtları da birçok besteciye ilham kaynağı olmuştur. Edward
Boguslawski (doğ. 1940) "Sonata Belzebuba" /Belzebub
Sonatı/ (prömiyeri: Wroclaw 1977, Varşova 1984, Gliwice /?/)
adlı yapıtında, kendi müziğine bir hizmetkar rolü vererek
Witkacy'nın sanatına duyduğu saygıyı gösterir. Konuşma ile
"sprechgesang" tarzı okuyuşu, okuyuş tarzı söylenen
şarkıyı ve - çok az rastlanılan - vokal dışavurumu çok
ilginç bir biçimde birbirlerine bağlamıştır. Şarkıcı
Hilda Fajtcaca'nın rolünü mükemmel bir
biçimde, virtüözlere özgü koloraturlarla
yorumlamıştır.
Antoine de Saint-Exupéry'ın
"Küçük Prensi"ni besteleyen
Zbigniew Bargielski (doğ. 1937) bu ilk opera yapıtında
(prömiyeri: Varşova 1970) bu masalın lirik üslubunu
benimsemiş, ardından "W malym dworku"
/Küçük Şatoda/ (prömiyerleri: Wroclaw 1981,
Varşova 1981) Witkacy'nın bir edebi metnine kolay anlaşılır bir
üslup ve parodi anlayışıyla yönelmişti.
Krzysztof
Baculewski (doğ. 1950) ise "Nowe wyzwolenie" /Yeni Bir
Kurtuluş/ (prömiyeri: Wroclaw 1986) operasının, ses renklerinde
çeşitli ve tınısında arı müziğini iki partisyon halinde,
sahne ve orkestra partisyonları halinde bestelemiştir. Dram
tiyatrosu ile müzikalin birlikteliği için mükemmel
bir oranlamaya ulaşmıştır.
Joanna Bruzdowicz (doğ. 1943),
operaları için korkunç savaş yaşantısı trajedisini
yansıtacak edebi yapıtları seçmektedir. Müziğinde
enstrüman sesleriyle elektronik sesleri bir araya getirir.
Franz Kafka'nın "Ceza Sömürgesi"nde
(prömiyeri: Tours 1972, Licge 1986, Varşova 1995)
ölüm makinesinin sese
dönüştürülmüş resmini ya da Eurypiede'in
"Trualılar"ında dramı alışılmadık enstrümanlarla;
bant kaydı, orkestra, dört şarkıcıyla iki aktörden kurulu
bir kadroyla inşa ederken yarattığı etkiyi, işte bu tür
araçlarla elde etmişti. Jerz Andrzejewski'nin "Bramy
raju" /Cennetin Kapıları/ adlı yapıtına yaptığı bestesinde
(prömiyeri: Varşova 1987), bir yanıyla vokal, bir yanıyla da
elektronik ses araçlarının geniş ölçekte
kullanımı sayesinde, ahlakçı bir yapıt söylemi ve
gücündeki güftenin anlamlarının katmanlandırılmasına
ulaşılmıştı.
Zygmunt Krauzy'nın, "Gwiazda"
/Yıldız/ operası (prömiyerleri: Mannheim 1982, Varşova 1985,
Polonya Televizyonu'nda Stefan Szlachtycz'ın
rejisörlüğünde film 1995) Helmut Kajzar'ın bir
oyununa bestelemiştir. Müzikal malzemede seçicilik (ki
yalnızca özgün şekilde yerleştirilmiş 10 enstrüman
bulunmaktadır) ve mikroyapıları işleme, sanatçının
"unizm"e /tekseslilik/ kayan kompozitörlük
üslubunu ortaya koymaktadır. Bu yapıtta dramaturgi
üç unsurdan kurulurdur: Tutti /hep beraber
çalınan ve okunan şarkı/, solo şarkı ve parlando /konuşmaya
yakın vokal/.
Cesar Pavese'nin bir yapıtına beslediği
"Ariadna" operası, Elzbieta Sikora'ya Dresden'de
düzenlenen K. M. Weber Oda Operası Beste Yarışması'nda
ödül getirmiştir (1979). Daha sonra Varşova Oda
Operası'ndaki mükemmel icrası (1979) plağa kaydedilerek
kalıcılık kazanmıştır. Boris Vian'ın "Kalp Kopartıcısı"
adlı yapıtına bestelediği operanın (prömiyerleri: Radyo France
1986, sahne versiyonu Varşova 1995) sürrealist iklimini
seslerin ve figürlerin katmanlara ayrılması, sürekli devir
halinde bir anlatım, sahnelerin filmlere özgü montajı
getirmektedir.
Jan Astriab'ın, Maeterlinck'in
"Körler" adlı yapıtına yazdığı operayı, Miron
Bialoszewski'nin uç noktalarda avangard yapıtı "Pani
Koch" /Bayan Koch/un Lidia Zielinska tarafından opera sahnesine
taşınmış versiyonunu, Krzysztof Szwajgiera'nın Gombrowicz
edebiyatından "Na bosaka" /Yalınayak/ adlı yapıta
bestelediği - Poznan ve Krakow tiyatrolarında sahnelenmiş -
operasını burada anmaya değer. Yine anılması gereken bir isim de,
şarkıcı, aktör ve mim sanatçılarına büyük bir
ses ve söz plastiğiyle sahne yapıtları hazırlayan Bernadetta
Matuszczak'tır (doğ. 1937). Sanatçının Shakespeare'den
operaya taşıdığı "Romeo ve Jülyet" (prömiyeri:
Varşova 1970) ve Gogol'den "Bir Delinin Hatıra Defteri"
monodramı (prömiyeri: Varşova 1978), Henryk Sienkiewicz'in
"Quo Vadis" /Nereye Gidiyorsun?/ adlı romanının, romanı
aşan ve çok katı bir müzik diliyle yaratılmış opera
biçimini de önemli yapıtlar olarak belirtmek gerekir.
Polonyalı bir Yahudi olan Brunon Schulz'un şiirsel
düzyazı metinleri ve karakalem çalışmalarının nevrozlu
dünyası, Zbigniew Rudzinski'nin (doğ. 1935)
"Manekiny" /Mankenler/ oda operası için
(prömiyeri: Wroclaw 1981) temel teşkil etmiştir. Atonal, ancak
ahenkli ve çekici hatlara sahip müzikte anlamları,
kahramanların özelliklerini ve durumlarını resimleyen konuya
bağlı düzlemler birbirlerinden ayrılırlar. Figürler
çok etkileyici şekilde ve de özellikle müzikal
açıdan mükemmel resmedilmişlerdir; Zbigniew Rudzinski,
dramın akışını ekspozisyondan kodaya kadar doruğa çıkış, ani
iniş ve felaketle yapılandırmıştır. Yapıtın prömiyerinde Janusz
Wisniewski ve Marek Grzesinski tarafından sergilenen, plastik
açıdan özgün mizansen (ki gösterinin bu formu
daha sonra Varşova'ya da götürülmüştür)
çocukluğa ait garip düşlerin ve panayırlara
özgü kukla tiyatrosunun iklimini seyirciye yansıtmıştır.
Gösterinin bu formu, müziği ile birlikte
"Manekiny" /Mankenler/ operasına görülmemiş
derecede büyük ve uzun soluklu bir başarı getirmiştir.
Yapıt yurt dışında birçok kez sahnelenmiş ve Bonn'da da
seyirciyle buluşmuştur (1989).
Bu bölümde kısaca
değinilen opera yapıtlarında kısa, oda müziği biçimleri
ağırlıktadır. Bunlardan çoğunun sahnedeki icrası, tiyatro
sanatı açısından çok yüksek bir düzeyde
gerçekleşmiştir.
Krzysztof Penderecki
Krzysztof Penderecki'nin (doğ. 1933) sahne yapıtları,
uluslar arası düzeyde ses getiren yapıtlardır.
Sanatçının yurt dışından aldığı siparişler üzerine
Almanca ve İngilizce güftelere yazdığı dört opera, 1969 -
1998 yılları arasında, 8 kez Polonya tiyatrolarında olmak
üzere, Avrupa ve Amerika Birleşik Devletleri sahnelerinde
toplam 33 kez sahnelenmiştir. Bu operalar, hem biçim hem de
içerik olarak birbirlerinden farklıdır, kompozitör
bunların her birine ayrı bir müzik dili uygulamıştır; ancak bir
bütünün düşünsel anlamda birbirleriyle
ilişkili parçaları olarak bir tiyatro oluştururlar: Bu, XX.
yüzyıl inançlarının ve yılgılarının tiyatrosudur (1998
sonbaharında Krakow'da "XX. Yüzyıl Tiyatrosu Bağlamında
Krzysztof Penderecki Müziği" adlı bir sempozyum yapılmış
ve bu konuda bilimsel tebliğler yayınlanmıştır). John Whiting'in
"Diably z Loudun" /Loudun Şeytanları/ yapıtı için
yazdığı opera (prömiyerleri: Hamburg ve Almanya'nın başka
sahnelerinde 1969, Varşova 1975, Lodz 1990), üç sahnelik
opera biçiminin müzikal drama ile birleşimidir. Oratoryo
unsurları da içerir. Sahne planı, bir ortaçağ dini
oyunundan alınmıştır, sahnelerin çok çabuk değişimi
sinemadan alınma bir anlayıştır. Yapıtın müziği de
kontrastlarla doludur, sert ve katmanlı seslerden tek tek işitilen
seslere geçilir, koro Latince metinler okur. Yapıt, bir XVII.
yüzyıl papazının öyküsünü anlatır. Papaz,
ikiyüzlülüğe teslim olmamış, bunun için de
işkenceyle öldürülmüştür. Kompozitör
işte burada, inanç özgürlüğü ve
hoşgörü savaşında, yani hiç kesilmemiş ve
zamanımızda da devam edip giden bu savaşta ortaya çıkıp
fikrini söyler.
Wiliam Blake Milton'un "Raj
utracony" /Yitirilmiş Cennet/ adlı yapıtına bestelediği opera
(prömiyerleri: Chicago ve Amerika'nın başka sahnelerinde 1978,
Varşova 1993) iki sahneden oluşur. Krzysztof Penderecki, bu besteyi
"sacra rappresentazione" denen bir eski zaman tarzında
yapmıştır. Yapıt, tam İncil'in gösterdiği şekliyle,
Kötü ve İyi'nin çatışmasını sergiler. İyilik
dünyasını ve Cenneti arı sesler, Cehennemler dünyasını ise
karanlık ve saldırgan sesler sembolize eder. Bu ikisi arasında
zengin ve renkli bir müzikle insanın yaratılışı ve yıkılışı
canlandırılır. Yapıtın genel üslubu, geç dönem
romantizmine bağlıdır.
Gerhart Hauptmanna'nın bir
yapıtından opera sahnesine aktardığı, tek perdelik "Czarna
maska" /Kara Maske/ (prömiyerleri: Salzburg ve
Avusturya'nın başka sahnelerinde 1986, Poznan 1987, Varşova 1988,
Krakow 1998), "dance macabre"nin mecazi
görünümüdür. Bir Alman belediye başkanının
XVII. yüzyıla özgü burjuva salonunda bir araya gelmiş
on beş kişiyi, geçmişin sırları ve engellenemez, nihayetinde
finalde gerçekleşecek ölümün korkusu
ezmektedir. Dramaturgiyi belirleyen yoğun içeriğidir,
müziğin karakterini ise ateşli ritimler, vurgular, akortlu
vuruşlar, figürlerin vokal bazında özgün
karakteristikleri ve olağanüstü "ensemble"
/bütünlük/ belirler.
Alfred Jarry'nin
"Ubu Rex" yapıtına yazdığı opera (prömiyerleri:
Münih 1991, Lodz ve Krakow 1993) iki sahnelik bir
güldürüdür. Yapıta adını veren, iktidara ve
zenginliğe erişmiş tiran, aptallığın manasız gücüne hayat
veren bir figürdür. Hem grotesk hem de tehlikelidir.
Neredeyse kabare tarzında verilen tıkınma, komplo, geçit
töreni, savaş alanları, yenilgi sahneleri, dünya siyasi
tarihinin evrensel mekanizmasını parodi tarzında yorumlanan Polonya
tarihi bağlamında yansıtır. Kompozitör bu yapıta buffo tarzına
yakın bir anlayış ve müzikal hicvin çeşitli
araçlarını uygulamıştır (örneğin Gioachino Rossini'ye ve
Richard Wagner'e ya da polonez, marş vb. gibi bilinen
formüllere göndermeler yapılır).
Evrensel Yapıtlar ya da Roman Palester, Eugeniusz
Knapik, Krzysztof Knittel
Göçmen sanatçı Roman Palester'in (1907 -
1989) ömrü, ilk ve tek opera çalışması,
"Smierc Don Juana" /Don Juan'ın Ölümü/ adlı
yapıtını sahnede (Krakow 1991) görmeye vefa etmedi. Yapıtın
müziğini önce Oscar Milosz'un Fransızca bir metnine yazmış
ve sonra metni kendisi Lehçe'ye çevirmişti.
"Müzikal aksiyon" adını verdiği yapıtı orkestra
fasılaları ve koro "parabazaları" /doğrudan seyirciye
hitabeden bölümler/ ile yedi sahneye
bölmüştü. Yapıtın tümü
"dodekafon" /on iki ses/ tekniğiyle oluşturulmuştu. Opera,
Uluslar Arası Çağdaş Müzik Derneği'nin düzenlediği
yarışmada birincilik kazandı (Roma 1962), Brüksel'de konser
olarak icrası (1965) birkaç radyo kanalından naklen
yayınlandı.
Eugeniusz Knapik (doğ. 1951), Flaman heykeltraş
ve rejisör Jan Fabre'nin bir düşüncesi ve
güftesinden hareketle bir opera üçlemesi
bestelemiştir. Jan Fabre, tümüyle kendine özgü,
belirsiz bir zamanda ve belirsiz bir mekanda var olan
gerçekdışı bir dünya yaratır ve Knapik'in şiirsel ve
esrarlı müziğinin benimsediği vizyon da budur.
Üçlemenin birkaç kahramanı vardır ve
üç farklı dilde konuşurlar: İtalyanca, İngilizce ve
Almanca. Bu kurguyla bağlantılı olarak üçlemenin ilk
bölümü (Anvers 1990) Almanca "Das Glas im Kopf
wird vom Glas", ikinci bölüm (Kassel 1992) İngilizce
"Silent Screams, Difficult Dreams", son ve
üçüncü bölüm ise İtalyanca "La
libertr chiama la libertr" başlığını taşır (her üç
bölümün de konser formunda icrası Varşova'da 1996'da
gerçekleşmiştir).
Krzysztof Knittel (doğ. 1947),
imgelemi alternatif sanatlara yönelmiş bir sanatçıdır.
Gösterilerinde müzik unsurlarını ve doğaçlama
durumları rock jestleri ve "live electronics" tekniğiyle
birleştirerek uygulamakta, yapıtlarının icrasına kendisi de
katılmaktadır. Knitell'in John King ile birlikte Heincrich
Müller'in bir yapıtına yazdıkları beste "ikili opera"
- "Heart Piece - "Double Opera" (Varşova Sonbaharı
1999),enstrümantal doğaçlamalarla doludur.
Knittel, "Cztery autobusy" /Dört Otobüs/ adlı
uluslar arası bir projeye de katılmıştır. Projenin Polonya ayağı,
Piort Bikont'un sözleri üzerine yazılmıştır ve ışık,
vokal, görüntü elektronik ses efektlerinin eşlik
ettiği "absürd eğlence" formunda bir yapıya sahiptir.
Yapıt, Berlin'de sahnelenmiştir (2000).
2001 yılı içerisinde, Varşova'da, Polonyalı
kompozitörlerin üç yeni operasının
prömiyerleri yapılacaktır: Pawel Mykietyn'ın, sözleri
Bernhard'a ait, "Ignorant i szaleniec" /Cahil ve Deli/ (4
V 2001 Büyük Tiyatro - Ulusal Opera); Zygmunt Krauzy'ın,
güftesi Wyspianski ve Zbigniew Rudzinski'ye ait
"Balthazar" operası (6 X 2001 Varşova Oda Operası), yine
aynı kompozitörün Sofokles'ten, Joanna Kulmowa
çevirisiyle, "Antygona" operası (17 X 2001 Varşova
Oda Operası).
Metinde geçen yapıt ve sanatçı adları
ile ilgili /Nisan 2001 itibariyle/ güncel
bilgiler:
Krakowiacy i Gorale /Krakovililer ve Dağlılar/,
Stefani/Boguslawski: Büyük Tiyatro Ulusal Opera ve Varşova
Oda Operası Sahnesi'nin 2000/2001 sezonu repertuvarında; ayrıca Lodz
Büyük Tiyatro ve Poznan Büyük Tiyato
repertuvarlarında.
Halka ve Straszny Dwor /Korkunç Köşk/, Moniuszko:
Halen Büyük Tiyatro - Ulusal Opera ve Bydgoszcz Yeni
Opera, Bytom Slask Operası, Gdansk Baltık Operası, Lodz
Büyük Tiyatro, Poznan Büyük Tiyatro, Saray
Operası sahneleri repertuvarlarında bulunmaktadır.
Goplana, Zelenski: Operanın 400. Yılı münasebetiyle Polonya
Radyosu 2. Programı'nda sahne versiyonuna olabildiğince benzer bir
düzenlemeyle yayınlanmıştır, 10 IX 2000.
Witold Lutoslawski
Konser Stüdyosu
Manru, Paderewski: 2001 yılının Paderewski Yılı ilan edilmesi
münasebetiyle yapıtın Wroclaw Dolnoslaska Operası tarafından
konser formunda icrası yapılmıştır (1 IV 2001, Polonya Radyosu
Büyük Stüdyo); ayrıca halen sahne versiyonu hazırlık
aşamasındadır.
Eros i Psyche /Eros ve Psyche/, Rozycki: Son prömiyeri
Poznan, 1963; Polonya Kayıtları SX 1704 - 1706 (1978) analog
kayıt.
Krol Roger /Kral Roger/, Szymanowski: Halen Büyük
Tiyatro Ulusal Opera Sahnesi repertuvarında. Kayıtlar: Olympia OCD
303 (1988); CD EMI Classics 5 56823 2 (1999), City of Birmingham
Symphony Orchestra, Chorus and Youth Chorus /Birmingham Kenti
Senfoni Orkestrası, Korosu ve Gençlik Korosu/, solistler:
Thomas Hampson, Elzbieta Szmytka, Philip Lanfridge, Ryszard
Minkiewicz, Robert Gierlach, Jadwiga Rappé; şef: Sir Simon
Rattle.
Odprawa poslow gredkich /Yunan Elçilerinin Reddedilmesi/,
W. Rudzinski: Kayıt PNCD 384 (1998).
Jutro /Yarın/, Baird: Plak
kaydı Muza SXL 1057 (1973); film TVP 1974.
Oscar z Alvy /Alvalı Oskar/, Ptaszynski: Film TVP Krakow
1988.
Balladyna, edebi metin Slowacki, kompozitör Malecki: Polonya
Radyosu tarafından CD kaydı; Polskie Radio Bis, PRCD 305-6
(2000).
Ariadna, Sikora: Plak kaydı Polskie Nagrania SX 1778 (1980)
Diably z Loudun /Loudun Şeytanları/, Penderecki: Philips 446 328
- 2 (1995). Ubu Rex, Penderecki: CD kaydı.
Çeviri:
Osman Fırat
BAŞ |