İlk olarak – uluslar arası standartların gittikçe artan ölçüde doğrudan devletin, bugüne kadar kıskançlıkla korunmuş, iç bölgesine geçişleri, uluslar arası ilişkilerin çağdaş gelişiminin fenomenlerinden biridir. Birlik hukukunun etkisinin kapsama alanından hiç söz etmeden (bunun net görünümü, AB’ ne üyeliğinin yaklaşmasına bağlı olarak Polonya’nın uyum için gerekli değişimleri gerçekleştirme sürecinin kapsamıdır), vatandaşın ülkesindeki hukuka bakmadan doğrudan doğruya başvurabileceği uluslar arası insan haklarını koruma standartlarının direkt etkisini göstermek yeter.

İkincisi de – bu fenomen, nitelik açısından dış siyasetin ‘kamulaştırılması’ gibi yeni bir olaya ulaşmaktadır. Bugün dış siyaset artık gizli saklı insanlardan oluşan dar bir gruba tahsis edilmiş bir alan; gizli, perde arkası entrikaların ve anlaşmaların konusu olmaktan çıkmıştır. Bugün bir dışişleri bakanı, devletin dış siyasetinin biçimlendirilmesinde etkisi olan – ve hiç kuşkusuz temel – öznelerden biridir. Zira, her devletin hükümeti genel (ya da yeni terminolojiyi kullanarak – küresel) şartları hesaba katmak durumundadır: Bugün tüm dünyayı saran çağdaş haberleşme sistemleri sayesinde haberler, şifreli mesajla elçilikten merkeze (dışişleri bakanlığına) geçilmesine nazaran çok daha kısa bir sürede artık kamuoyunun bilgisine sunulmaktadır; her demokratik sistemde muhalefetteki siyasi partiler hükümetin icraatlarını dikkatle takip edip uluslar arası standartlardan her türlü uzaklaşmaya anında tepki vermektedirler. Sayıları binlerle ifade edilen ve yürüttükleri faaliyetlerle (uluslar üstü bir ölçekte çevre korumasından insan haklarına) uluslararası ilişkilerin önemli sahalarını da kapsayan hükümet dışındaki örgütler de çok etkindirler; uluslar arası ölçekte yeni özneler – iktisadi ve onun peşin sıra giden siyasi verimlilikleri genelde orta büyüklükte devletlerle karşılaştırılabilecek derecede olan uluslar üstü kurumlar ortaya çıkmıştır.

Yaklaşımlarının kaynağında Hobbes, Locke ve Tocqueville’in görüşleri bulunan ‘realistler’, demokrasinin dış siyasetle güçlükle kaynaştırılabileceğini düşünmekte; asgari gizlilik, onu icra edecek uzmanlar istediğinden diplomasinin sokakta yapılmadığını, ayrıca kamuoyunun uluslar arası sorunları gerektiği ölçüde bilmediğini ve yalnızca “sert reaksiyonlara” muktedir olduğunu vurgulamaktadırlar. Bu düşünce akımının en önemli temsilcilerinden birisi olan Hans Morganthau, “Uluslar Arasında Siyaset” (Politics Among Nations) adlı yapıtında, kamuoyunun dış siyasetten neden uzak tutulması gerektiğine kanıtlar getirmiştir. Şöyle yazar: “Devlet adamından uzun vadeli vizyon beklenir, oysa kamuoyu hemen sonuçları görmek ister (...) İktidar (...) doğru bildiği politikayı sunakta kamuoyuna adamanın baştan çıkarıcılığına direnmeyi becerebilmelidir, aksi takdirde önderliğini yitirir ve ülkenin sürekli çıkarının yerine ne getireceği şüpheli anlık yarar geçer” (Hans Morgenthau, “Politics Among Nations” New York 1978, s. 147).

‘İdealistler’ ise dış siyasetin “kamulaştırılmasını”, demokratikleşmesini talep ederler ki, bu da vatandaşa “yakınlaşmak”, dış siyaseti parlamentonun yalnızca “akabinde” değil, ama aynı zamanda “evvelinde” de yapacağı kontrole bırakmak demektir. Siyasi yaşamın dinamiği bu tartışmaya son noktasını koymuştur; gerçi doğaldır ki bir gizlilik, şahsi güven ve siyasilerin, özellikle de devlet adamların birebir ilişkileri için bir pay bırakmak gereklidir ve bu pay karar sürecinin de önemli bir unsuru olacaktır.

Uluslar arası standartların gittikçe daha geniş ölçüde ve çok daha kararlı bir biçimde devletin iç alanına “sıçraması” fenomeni, doğaldır ki, özel bir biçimde – ki bunun anlaşılması gerektir – Polonya’nın da dahil olduğu iktisadi ve siyasal değişim geçiren ülkelerde yoğunlaşan ve birçok diğer konunun yanı sıra – belki de en başta – bağımsızlık kavramına ilişkin tartışmalar doğurmaktadır.

Bu konudaki kanıtlara geçerken, dikkatlerinizi önemli bir olaya çekmek isterim: Komünist iktidarlar döneminde, uluslar arası ilişkilerdeki gelenek ve siyasetin üzerinde ideolojinin yer almasının temel sonuçlarından biri de, rejimin bireyin dış politikaya etki yapmasını ve uluslar arası standartların öznesi olmasını ısrarla sınırlama yönelimiydi. Uluslar arası ilişkilerin yegane aktörü, bir tek (ideolojik açıdan) gerekçelendirilmiş bir siyasi grubun yönetimindeki devlet olmalıydı. Uluslar arası yükümlülüklerin yegane partneri devlet olmalı, “bu alanda” vatandaşa “neyin gerekip gerekmediğine” bir tek o karar vermeliydi. 80’lerde, sendikaların çoğulculuk ilkeleri ya da insan hakları anlaşmalarının uluslar arası standartlarına başvuru girişimler hakkında yapılan dramatik tartışmaları hatırlayalım!

Polonya’daki sistem değişikliği neticesinde tüm bunlar da köklü bir değişime uğradı. Anayasa Mahkemesi ve Yargıtay’ın 1989’dan sonra aldıkları ilk kararlardan bazıları işte – Polonya’da bulunan her kim varsa – herkes için, şayet haklarının ihlal edildiğini düşünüyorsa, mahkemede uluslar arası standartlara doğrudan başvurma hakkının garantiye alınmasıyla ilgiliydi.

Bununla birlikte bu durum, devletin bağımsızlık ve egemenlik yayılmasından başka bir şey de değildir: Başka bir ifadeyle – uluslar arası standartlara açık olmak, egemenliğin (bazılarının öyle yorumlamak istediği gibi) “sınırlandırılması” ya da “ihlali” değil, ama devlet tarafından kendi egemenliğinin gerçekleştirilmesi demektir.

Siyasi tartışmaların ateşinde geniş metnin genelde hep gözden kaçtığını ve “ne mutluluk ki” artık tarihin bitpazarına ait fikirlerin kanıt yapıldığını hatırlamakta yarar var. Zira bağımsızlık – hani o “Özgürlük, Mehmet, evinde bir tek” deyişine uygun – keyfiyetle, bir tek benim doğrum doğrudur ve dediğim dediktir felsefesi ile asla aynı anlamda değildir. Çağdaş egemenlik kavramının yaratıcısı Fransız hukukçu Jean Bodin, “egemenliğinin” Tanrı’nın ve doğanın hukukuna ve bir de lex omnium gentium communis’e – yani uluslar arası hukuka uygun olması gerektiğini, henüz XVI. yüzyılın sonundayken söylemiştir.